Trafik; yol, araç ve insan üçlüsünden oluşmakta, bunlardan
herhangi birinde oluşan bozukluk trafik kazalarına neden
olmaktadır. Trafik kazaları tüm ülkelerde önemli bir sorundur.
ABD'de kazaların, 4. ölüm nedeni olduğu ve motorlu araç
kazalarının %51 ile en çok ölüme neden olan kaza türü olduğu
bildirilmiştir. Ülkemizde farklı bölgelerde yapılan
araştırmalarda adli olayların büyük bölümünü trafik
kazalarının oluşturduğu görülmektedir. İstatistiklere göre
1998 yılında ülkemizde 440.149 trafik kazası olmuş, 4.935 kişi
ölürken 114.552 kişi yaralanmıştır. Bu sayı olay yerinde
ölenleri içermekte, kazadan sonra hastaneye kaldırılıp orada
yaşamını yitirenleri içermemektedir. Oysa DSÖ kazadan bir ay
sonraya kadar ölümleri trafik kazası ölümü olarak kabul
etmektedir. Bu nedenle yılda büyük olasılıkla 10 bin kişin
ülkemizde trafik kazası kurbanı olduğu söylenebilir.
Trafik kazalarında aşırı hız, alkol alımı, tehlikeli araç
kullanmanın yanında uykusuzluk da önemli bir nedendir.
ABD Ulusal Otoyol Trafik Güvenliği Yönetimi yıllık tüm
kazaların yaklaşık %1,5'inde temel nedenin uykusuzluk ve
yorgunlukla ilişkili olduğunu tahmin etmektedir. İngiltere,
Norveç ve İsviçre'de yapılan farklı çalışmalarda %1-16
arasında değişen oranlar bildirilmiştir.
Uyku ilişkili kazalar kazalar açısından en çok risk altında
olan sürücüler;
Uykusu bozulmuş ya da yorgun
sürücüler
Mola vermeksizin uzun süre araç kullananlar,
-
Gece, öğleden sonra ve normalde uyuduğu saatlerde araç
kullananlar,
-
Uyku yapan ilaçlar ya da alkol alanlar,
-
Tek başına araç kullananlar,
-
Uzun, kırsal, sıkıcı yollarda araç kullananlar,
-
Sık yolculuk edenler,
İngiltere'de yapılan araştırmada uyku ilişkili kazaların
saat 02.00, 06.00 ve 16.00 dolaylarında 3 pik yaptığı
saptanmış
Genç sürücüler
Uyku ilişkili kazaların geç kalma eğiliminde olan, az
uyuyan ve gece araba kullanan gençlerde yaygın olduğu
saptanmıştır. Kuzey Carolina'da bu tür kazaların %55'inin 25
yaş ya da daha genç kişilerce yapıldığı, sürücülerin %78'nin
erkek olduğu görüldü. İngiltere ve Norveç'te yapılan
çalışmalar da benzerdi.
Vardiyalı çalışan sürücüler
ABD'de 25 milyon insan vardiyalı olarak çalışmaktadır. Bu
alışılmadık programlarla çalışanların %20-30'unun yorgunluk
ilişkili araba kazası geçirdiği saptanmıştır. Özellikle gece
vardiyasından eve dönüş tehlikeli olmaktadır.
Ticari araç sürücüleri
Özellikle kamyon sürücüleri yorgunluğa bağlı kazalara
eğilimlidir. Kamyon sürücülerinde uyku apnesi olarak
adlandırılan uyku ve solunum bozukluğu yüksek oranda
görülebilir. Tüm ağır kamyon kazalarının en az %30-40'ında
sürücünün yorgunluğunun, katkıda bulunan etmenlerden biri
olduğu ileri sürülmektedir.
Tanı konulmamış uyku bozuklukları olan
sürücüler
Uyku bozukluklarının kazaları arttıran bir risk etmeni
olduğu bildirilmiştir. Kronik insomnia (uykusuzluk), uyku
apnesi ve narkolepsi gibi aşırı gündüz uyuklamasına neden olan
bozukluklar olasılıkla 30 milyon ABD yurttaşında
görülmektedir. Uyku bozukluğu olan pek çok kişi tanısız ve
tedavisiz kalmaktadır. Örneğin; uyku apnesi orta yaşlı
erkeklerin %4'ünde, aynı yaş grubundaki kadınların %2'sinde
bulunmaktadır. Bu bozukluk kaza riskini 3-7 kat
arttırmaktadır.
İngiltere'de yapılan araştırmada uyku ilişkili
kazaların şu kriterlerle saptandığı belirtilmiştir:
Sürücünün alkolmetre ve kan alkol düzeyinin yasal limitin
altında olması,
Aracın yoldan çıkmamış ya da başka bir aracın arkasına
çarpmamış olması,
Fren izlerine rastlanmaması,
Araçta mekanik bir sorun olmaması,
İyi hava koşulları ve görüşün açık olması,
Hız ve öndeki araca çok yakın kullanmak gibi nedenlerin
eliminasyonu,
Olay yerine gelen polis memurlarının temel neden olarak
uyuklamaktan kuşkulanması,
Kazadan hemen birkaç saniye önce sürücünün çıkış noktasını
ya da çarptığı aracı açıkça görmesi.
McCartt ve arkadaşlarının 593 uzun yol kamyon şöförüyle
yüzyüze yaptıkları görüşmelerde, sürücülerin oldukça büyük bir
kısmının direksiyonda uyuduklarını saptamışlardır. Sürücülerin
%47,1'i daha önce, %25,4'ü ise son bir yıl içinde direksiyonda
uyuduklarını söylemişlerdir.
ABD'de uyku nedenli kazaların, yıllık 23.318 ölüm ve
1.907.072- 2.474.430 sakatlığa yol açan yaralanma ile ilişkili
olduğu düşünülmektedir. Bunun giderinin ise 43.15-56.02 milyar
dolar olduğu sanılmaktadır.
Uyku ilişkili kazaları engellemede etkili olabilecek
önlemler:
Yolculuk öncesi öneriler
Sürücü iyi bir gece uykusu uyumalıdır. Bireysel farklılık
göstermekle birlikte, ortalama 8 saatlik bir gece uykusu
gereklidir.
Uzun yolculuklar bir arkadaşla birlikte yapılabilir.
Yolcular yorgunluk belirtilerini fark ederek ya da aracı sıra
ile kullanarak yardımcı olabilirler.
Her 100 mil (yaklaşık 160 km) ya da iki saatte bir düzenli
molalar verilebilir.
Alkol ve performansı azaltan ilaçlar kullanılmamalıdır.
Alkol ve yorgunluk birbirlerinin etkilerini arttırır.
Sık olarak gündüz uyuklaması, gece uyumakta zorluk ya da
her gece yüksek sesle horlama gibi yakınmalar varsa uyku
bozuklukları açısından bir doktora danışılmalıdır.
Uykulu sürücüler için öneriler
Yorgunluğun uyaran işaretlerine dikkat edilmelidir.
Araba kullandığı son birkaç kilometreyi anımsamıyorsa,
Yolda sağa-sola sapıyor ya da yolda ya da yol kenarında
bulunan, sürücüyü hız ve yol sınırı açısından uyaran
bariyerlere çarpıyorsa,
Dalıyor ya da dikkatini toplayamıyorsa,
Sık sık esniyorsa,
Gözlerini açık tutmakta zorlanıyorsa,
Önünüzdeki arabaya çok yakın kullanıyor ya da trafik
işaretlerini kaçırıyorsa,
Başını tutmakta zorlanıyorsa,
Aracı ani duruş ve kalkışlarla sarsa sarsa kullanıyorsa
uyuma tehlikesinin olduğunu bilmelisiniz.
Yalnızca radyoyu açmakla yetinmeyin, pencereyi de açın ve
onu uyanık tutmak için diğer "numaraları" deneyin.
Mola vermek için güvenli bir yer bulun
Trafikten uzak, güvenli bir alana gidin ve kısa bir süre
(15-45 dakika) uyumasını sağlayın.
Eğer gerekiyorsa kısa süreli uyanıklık için kahve başka
kafeinli içecekler alın (kafeinin kan dolaşımına geçmesi
yaklaşık 30 dakika alır).
Yol değişiklikleri Anayollardaki hız kesici ve
yol kenarını belirleyen bariyerler sürücüyü yoldan çıktığı an
uyarabilir. Tekerlekler bu bariyerlere çarptığında
oluşan sarsıntı ve gürültü anayollardaki, aracın yoldan
çıkmasına bağlı kazaları önlemede oldukça etkili olabilir.
Kazalardaki kesin azalma bilinmemekle birlikte çalışmalar
%15-70 oranında azalma bildirmektedir. Sürücü bu bariyerlere
çarptığında yorgun olabileceğini düşünerek
dinlenmelidir.
Yazar
& Kaynak: http://saglik.tr.net, İ. Hamit Hancı,
Burcu Eşiyok
|